Kontrola odpowiednią cieczą odniesienia pomaga wykryć przesunięcie wskazań, zanim na podstawie wyniku podejmie się decyzję o przetwarzaniu moszczu, jakości miodu lub stanie cieczy roboczej. Najpierw należy sprawdzić instrukcję konkretnego modelu: sposób kontroli, regulacji i stosowany wzorzec zależą od skali oraz konstrukcji przyrządu.
Kiedy sprawdzać pomiar?
- Przed rozpoczęciem serii pomiarów, szczególnie gdy wynik wpływa na ważną decyzję.
- Po znacznej zmianie temperatury otoczenia, gdy przyrząd i wzorzec osiągnęły już stabilną temperaturę.
- Po uderzeniu, upadku lub dłuższym przechowywaniu.
- Przy nietypowym wyniku lub różnicach między powtarzanymi pomiarami.
Częstotliwość określają instrukcja i stosowana procedura pracy. Po upadku może być potrzebna kontrola serwisowa; sama regulacja śrubą nie musi usuwać uszkodzenia układu optycznego.
Co przygotować?
Potrzebna jest czysta, miękka ściereczka lub odpowiedni materiał do wycierania, ciecz odniesienia oraz ewentualnie narzędzie zalecane do regulacji. Należy sprawdzić, czy wymagany wzorzec i narzędzie są częścią konkretnego zestawu. Nie wolno obracać nieodpowiednim narzędziem ani na siłę śrub, których producent nie przeznaczył do regulacji przez użytkownika.
W wielu refraktometrach ze skalą Brix do ustawienia punktu zerowego stosuje się wodę destylowaną lub dejonizowaną. Refraktometry do miodu i inne przyrządy o wysokim zakresie mogą jednak nie mieć zera na skali i wymagać specjalnej cieczy, pryzmatu wzorcowego lub innej procedury. Zawsze należy stosować materiał, wartość i temperaturę odniesienia określone przez producenta. Oleju kalibracyjnego nie wolno zastępować dowolnym olejem.
Procedura dla optycznego refraktometru ręcznego
- Oczyścić pryzmat. Usunąć pozostałości poprzedniej próbki metodą dopuszczoną w instrukcji i delikatnie osuszyć powierzchnię. Nie stosować materiałów ściernych.
- Poczekać na wyrównanie temperatury przyrządu i wzorca. Materiał odniesienia stosować w warunkach, dla których podano jego wartość. ATC działa tylko w określonym przedziale.
- Nanieść zalecany wzorzec. Ilość musi pokrywać powierzchnię pomiarową; jedna uniwersalna liczba kropli nie dotyczy wszystkich modeli.
- Delikatnie zamknąć płytkę przykrywającą, jeżeli przyrząd ją ma. Ciecz powinna tworzyć ciągłą warstwę bez pęcherzyków powietrza i suchych miejsc.
- Odczytać właściwą skalę. Przy odpowiednim oświetleniu ustawić ostrość okularu. Porównać linię graniczną z wartością wymaganą dla wzorca.
- Zmieniać ustawienie tylko w dozwolony sposób. Jeżeli instrukcja dopuszcza regulację przez użytkownika, postępować zgodnie z nią. Następnie ponownie zmierzyć wzorzec.
- Oczyścić pryzmat. Usunąć ciecz odniesienia, aby nie wpłynęła na następną próbkę.
Modele cyfrowe korzystają z innego sterowania, na przykład przycisku kalibracji lub menu. Optyczna procedura ze śrubą regulacyjną ich nie dotyczy. Przykładem cyfrowego przyrządu Brix kalibrowanego wodą jest Hanna HI96801; jego procedura nie jest uniwersalną instrukcją dla wszystkich refraktometrów.
Na co zwrócić uwagę przy różnych skalach?
- Moszcz i Brix: woda może służyć do kontroli zera, jeśli dopuszcza to instrukcja. Kilka skal na jednym przyrządzie optycznym nie oznacza kilku niezależnych pomiarów.
- Miód: należy wybrać wzorzec odpowiedni dla wysokiego zakresu lub skali zawartości wody w miodzie. Bez instrukcji nie wolno zakładać kalibracji zerowej wodą ani użycia określonego oleju.
- Płyny chłodnicze: należy sprawdzić, dla którego glikolu przeznaczona jest skala i jaki punkt odniesienia zaleca producent.
- Zasolenie: skala NaCl i skala wody morskiej nie muszą stosować tego samego przeliczenia. Roztwór kontrolny musi odpowiadać mierzonej wielkości i metodzie pracy.
Częste przyczyny niewiarygodnej kontroli
Pozostałości próbki, rozcieńczony lub zanieczyszczony wzorzec, pęcherzyki i niewystarczające wyrównanie temperatury mogą zmieniać wynik. Woda wodociągowa nie musi być odpowiednim zamiennikiem zalecanej czystej wody. Nie należy przyjmować uniwersalnej temperatury 20 °C: trzeba przestrzegać warunków odniesienia konkretnego przyrządu i materiału.
Jeżeli linia graniczna jest niewyraźna, najpierw należy sprawdzić czystość, pokrycie pryzmatu, oświetlenie i ustawienie ostrości. Gdy wielokrotnie nie udaje się ustawić wyniku lub kontrola wypada nieprawidłowo, nie należy używać przyrządu do rozstrzygających pomiarów; jego stan trzeba wyjaśnić zgodnie z zaleceniami producenta.
Postępowanie z cieczą odniesienia
Należy stosować czystą, świeżo pobraną porcję; używanej cieczy nie wolno wlewać z powrotem do pojemnika zapasowego. Trzeba przestrzegać warunków przechowywania, daty ważności i ewentualnego terminu po otwarciu. Uniwersalna trwałość jednego lub dwóch lat nie dotyczy wszystkich materiałów. Należy dokumentować użyty wzorzec, warunki i wynik kontroli.
Dokumentacja producenta Hanna dla HI96801 opisuje jego kalibrację i kompensację temperatury. Dla innego modelu należy korzystać z jego własnej instrukcji.
