Refraktometry różnią się skalą, zakresem, dokładnością i sposobem używania. Odpowiedni model należy więc wybrać według próbki oraz decyzji, do której potrzebny jest wynik. Podobny wygląd przyrządów nie oznacza, że ich skale są zamienne.
1. Zacząć od próbki i mierzonej wielkości
| Zastosowanie | Co sprawdzić przy wyborze? |
|---|---|
| Moszcz winogronowy i sok owocowy | Skala Brix, ewentualnie Oechsle lub inna skala dla moszczu; zakres dla spodziewanych próbek. |
| Zacier owocowy przed fermentacją | Odpowiedni zakres Brix. Alkohol potencjalny to szacunek na podstawie początkowego ekstraktu, a nie bezpośredni pomiar alkoholu w zacierze lub destylacie. |
| Miód | Wysoki zakres Brix lub skala zawartości wody w miodzie, właściwy wzorzec i procedura przygotowania próbki. |
| Syropy, dżemy i skoncentrowana żywność | Zakres dla większej zawartości substancji rozpuszczonych i dopuszczalna temperatura próbki. |
| Płyn chłodniczy | Skala dla konkretnego rodzaju glikolu i prawidłowe przeliczenie dla danego płynu. |
| Roztwór soli lub woda morska | Skala i kompensacja dla konkretnej próbki; roztwór NaCl i woda morska to różne matryce pomiarowe. |
W rzeczywistych produktach spożywczych Brix jest wartością refraktometryczną zależną od rozpuszczonych składników, a nie zawsze dokładną masą samych cukrów. Po rozpoczęciu fermentacji na wynik wpływa także alkohol. Do pomiaru alkoholu w destylacie należy sprawdzić wyraźne przeznaczenie przyrządu i rodzaj próbki; skala alkoholu potencjalnego w moszczu nie wystarcza.
2. Ocenić warunki temperaturowe i ATC
Automatyczna kompensacja temperatury może ułatwiać pomiar przy zmiennych warunkach. Działa jednak tylko w zakresie i według modelu kompensacji określonych przez producenta. Nie zastępuje wyrównania temperatury próbki i przyrządu ani nie oznacza, że na pryzmat można nanieść dowolnie gorącą próbkę.
Należy rozróżniać temperaturę pracy przyrządu, dopuszczalną temperaturę próbki, przedział ATC i temperaturę odniesienia wyniku. Dla modelu bez ATC stosuje się warunki lub procedurę korekcji z jego instrukcji. Nie należy wybierać jedynie na podstawie oznaczenia ATC bez sprawdzenia tych danych.
3. Wybrać sposób odczytu
| Cecha | Ręczny model optyczny | Model cyfrowy |
|---|---|---|
| Odczyt | Skala w okularze; ważne są ostrość, światło i wyraźna linia graniczna. | Wartość liczbowa na wyświetlaczu; trzeba wybrać właściwą skalę lub tryb. |
| Zasilanie | Typowa konstrukcja optyczna nie wymaga baterii. | Należy sprawdzić rodzaj baterii lub akumulatora oraz wymianę bądź ładowanie. |
| Przygotowanie i kontrola | Czysty pryzmat, odpowiedni wzorzec i procedura dla konkretnego modelu. | Także wymaga czystej powierzchni pomiarowej, wzorca i właściwej procedury. |
| Dokładność i odporność | Oceniać według specyfikacji modelu. | Oceniać według specyfikacji modelu; sam wyświetlacz nie gwarantuje większej dokładności. |
Wybór należy dostosować do użytkownika, częstotliwości pomiarów i otoczenia. Uniwersalna kolejność według ceny, trwałości lub dokładności nie dotyczy wszystkich przyrządów optycznych i cyfrowych.
4. Sprawdzić zakres, rozdzielczość i dokładność
Zakres musi obejmować typowe próbki i spodziewane wartości skrajne. Refraktometr do niskiego ekstraktu może nie obejmować miodu lub gęstego syropu; wysoki zakres nie musi natomiast nadawać się do niskich stężeń.
Rozdzielczość to najmniejszy wyświetlany lub możliwy do odczytania krok. Dokładność opisuje deklarowane odchylenie w określonych warunkach. Drobniejsza skala ani węższy zakres same nie gwarantują dokładniejszego wyniku. Należy porównywać jednostki, warunki i dokładność konkretnego modelu, a nie tylko liczbę miejsc po przecinku.
5. Sprawdzić wyposażenie i codzienną obsługę
- Wzorzec: jaka ciecz lub materiał jest potrzebny do kontroli i regulacji, jak długo można go używać i czy należy do zestawu.
- Pobieranie próbek i czyszczenie: odpowiednia pipeta, możliwość czyszczenia pryzmatu i dopuszczone środki.
- Transport: etui lub opakowanie chroniące optykę i powierzchnię pomiarową.
- Regulacja i zasilanie: wymagane narzędzie, baterie, ładowarka i dostępność instrukcji.
- Odporność: warunki użytkowania i deklarowany stopień ochrony. Nie zanurzać przyrządu, jeśli instrukcja na to nie pozwala.
Zawartość zestawu należy sprawdzić dla konkretnej oferty. Po wyborze właściwej skali i zakresu warto jeszcze ocenić, czy można stale przestrzegać zasad przygotowania próbki, kalibracji i konserwacji. Te czynności wraz z odpowiednim przyrządem decydują o użyteczności wyniku.
Przykłady zakresów zależnych od modelu
Niefermentujący moszcz: 0–32 °Bx lub 0–140 °Oe. Owoce przed fermentacją: 0–32 °Bx; ewentualna skala potencjalnego alkoholu 0–25 % nie mierzy bezpośrednio rzeczywistego alkoholu. Miód: w niektórych modelach 12–27 % wody. Soki owocowe i koncentraty: przykładowo 0–53 lub 45–82 °Bx. Roztwory soli: w niektórych modelach 0–10 lub 0–28 % na przewidzianej skali. Dostępne są również szerokie zakresy, na przykład 0–90 °Bx; drobniejsza podziałka sama nie gwarantuje większej dokładności.
To przykłady pomocne przy wyborze, a nie specyfikacje wszystkich produktów. Sprawdź konkretną skalę, metodę i instrukcję. Brix to optyczny równoważnik sacharozy; na wynik wpływają także inne substancje rozpuszczone i alkohol.
